Wanneer Milena Jesenská in 1944 in het concentratiekamp Ravensbrück overlijdt, komt een einde aan het leven van een sterke, flamboyante vrouw. Door de verhalen die over Milena Jesenská verteld werden, ontstond er zoiets als een 'mythe Milena'. Nu deze mythe geleidelijk ontrafeld wordt, komt een complexe persoonlijkheid te voorschijn.

Milena groeit in Praag op als dochter van de gerenommeerde, conservatieve kaakchirurg en hoogleraar Jan Jesensky. Van haar moeder is niet veel bekend. Deze waarschijnlijk kunstzinnig getalenteerde vrouw wordt tijdens een lang ziekbed door de jonge Milena verzorgd. Een taak die haar kracht nogal te boven ging. Wanneer haar moeder overlijdt, is dat waarschijnlijk een bevrijding voor Milena die vervolgens alles op alles zet om in de stad op te vallen en de aandacht van haar vader te krijgen.

Milena is als jonge vrouw al een opvallende verschijning. Modieus gekleed flaneert zij met haar vriendinnen door de stad. Ze bestrijdt de provinciale middelmaat door zeer impulsieve acties: onder meer nachtelijke bijeenkomsten op het kerkhof, een gezwommen oversteek over de Moldau om een afspraak op tijd na te komen, eerste kleptomane neigingen en een grote fascinatie voor de verdovende middelen in de medicijnkast van haar vader. Deze verdovende middelen spelen een belangrijke rol in haar verdere leven. Als scholiere experimenteert ze al met onder meer morfine. Dit middel zal regelmatig terugkeren in haar leven. Wanneer ze in 1928 na een ernstig ski-ongeluk morfine voorgeschreven krijgt, wordt ze weer gedurende langere tijd van het middel afhankelijk. Tot medio jaren dertig zal Milena met moeite het gebruik van verdovende middelen onder controle kunnen houden.

Geheel in stijl met de opvoedkundige principes aan het Minerva-Gymnasium in Praag ontwikkelt Milena zich tot een sterke persoonlijkheid die vooralsnog niet door intellectuele uitingen opvalt maar door haar onaangepaste eigenzinnige activiteiten in het Praagse uitgaansleven. Het is verwonderlijk dat haar als zeer conservatief te boek staande vader het Minerva-Gymnasium als school voor zijn dochter uitkoos. Minerva had een reputatie van feministisch elan hoog te houden en werd ook in Milena's tijd geleid door zeer vooruitstrevende, veelal zelfstandig levende vrouwen. Passie voor het leven en een stevig gevoel van eigenwaarde zijn even vanzelfsprekend als het besef dat de hier opgevoede dochters uit de hogere middenklasse later een goede partij zullen zijn. Dit toekomstmodel blijkt echter niet overeen te komen met Milena's eigenzinnigheid. Na enige romances wordt ze zeer verliefd op Ernst Polak, een man die een centrale rol speelt in het culturele leven van Praag. Echter, haar vader keurt deze verbintenis ten strengste af, mede omdat Polak een joodse man is. Er volgt dan een periode van hevige strijd tussen vader en dochter die culmineert in Milena's door haar vader afgedwongen verblijf in een psychiatrische inrichting buiten Praag wegens 'morele onaangepastheid'. Het ideale conservatieve model van de dochter als sterke presentabele huwelijkspartij is dan in Praag volstrekt onhoudbaar geworden.

De ervaringen in de psychiatrische instelling kunnen Milena's verbintenis met Polak niet ondermijnen. Na heftige onderhandelingen krijgt Milena toestemming van haar vader om met Polak te trouwen op voorwaarde dat ze onmiddellijk Praag verlaten en in het buitenland gaan wonen. De keus valt dan op Wenen. Een stad die, gezien het culturele en literaire leven, voor Polak een boeiende plek blijkt te zijn. Maar ook een stad die in 1918 ernstig lijdt onder de gevolgen van een verloren oorlog, waar hongersnood heerst en waar het voor een Tsjechische jonge vrouw niet gemakkelijk is een plek te veroveren.

Hoewel het huwelijk in eerste instantie gelukkig is, kleuren de dagelijkse zorgen om het bestaan de sfeer en worden ook grote verschillen tussen Milena en Polak allengs duidelijk. Want hoewel Milena berucht is vanwege haar opvallende gedrag, koestert ze waarschijnlijk toch romantische verwachtingen over het huwelijk. Deze verwachtingen vallen aan duigen wanneer Polak de libertijnse opvattingen in de Weense literaire kringen omarmt. Dit levert veel emotionele verwikkelingen op: het gaat zover dat Polak een reeks van minnaressen heeft, dat Milena zich in sommige situaties diep gekwetst en vernederd voelt en dat de grote liefde die zij oorspronkelijk voor Polak voelde geleidelijk te gronde gaat.

In deze periode valt ook haar kennismaking en correspondentie met Franz Kafka. Men kan in zijn brieven aan Milena de grote verwarring en emotionele verbondenheid van Milena met Polak terug vinden. Tevens geniet zij waarschijnlijk van de intensiteit en toewijding van Kafka. Ze is zijn 'muze op afstand'; de inspiratiebron voor prachtige liefdesbrieven. Polak heeft haar op het werk van Kafka geattendeerd en een van zijn verhalen is haar eerste vertaalwerk. Kafka reageert enthousiast op haar vertaalactiviteiten en levert tevens serieuze kritiek op haar gepubliceerde journalistieke artikelen.

Sinds december 1919 worden Milena's bijdragen in het Praagse dagblad Tribuna gepubliceerd. Dit is het begin van een vruchtbare en produktieve loopbaan als journaliste. Ze schrijft gedurende vele jaren om den brode voor een grote hoeveelheid verschillende bladen en tijdschriften. Ze krijgt de kans haar kwaliteiten te ontplooien, eerst als Tsjechisch correspondente uit Wenen, later - na de scheiding van Polak en terugkeer naar Praag - als journaliste die vorm en inhoud van de vrouwenpagina van Narodni Listy toonaangevend vorm geeft.

De top in haar journalistieke loopbaan bereikt ze in 1937 wanneer ze na vele omzwervingen haar eerste grote politieke en maatschappijkritische artikelen voor Pøitomnost gaat schrijven. De rol van de toenmalige uitgever Ferdinand Peroutka moet in dit ontwikkelingsproces niet onderschat worden. Hoewel Milena Jesenská duidelijk een sterke eigenzinnige vrouw is, vormen de haar begeleidende mannen altijd een intellectuele stimulans. Wanneer zij in Praag terug is, ontmoet ze de architect Jaromir Krejcar. Ze trouwen en het paar krijgt dochter Jana. Haar rol als moeder is Milena nooit gemakkelijk gevallen. Het huwelijk met Krejcar houdt niet lang stand, mede door de gevolgen van het al genoemde ski-ongeluk en de daaruit volgende zware bevalling en langdurige ziekte van Milena.

Nadat zij geleidelijk hersteld is van het ongeluk en van de hernieuwde morfineverslaving is Milena fysiek een andere vrouw. Ze houdt een stijf been aan het ongeluk over en haar lichaam is gesloopt door de pijn. Langzaam herstelt ze zich, neemt weer werkverplichtingen aan en laat nieuwe mannen in haar leven toe. Er volgt een periode van groeiend politiek engagement. Hoewel er meestal vanuit wordt gegaan dat Milena in 1930 lid werd van de communistische partij in Tsjechoslowakije is dit altijd met speculatieve anekdotes verbonden geweest. De fascinatie van linkse intellectuelen met de ontwikkelingen in de Sovjet Unie is evident. Echter, Milena blijkt een zelfstandige scherpe kijk op de zaak te hebben en is al redelijk snel van mening dat de totalitaire trekjes in de stalinistisch wordende partij niets goeds beloven voor de toekomst. Mede door de openhartigheid waarmee ze deze mening ventileert, raakt ze de mogelijkheid kwijt om voor de communistische pers te schrijven. In 1936 neemt ze weloverwogen afstand van de communistische partij. Haar politieke engagement en haar vermogen om scherp te analyseren en helder te beschrijven, kunnen dan verder ontwikkeld worden in het journalistieke werk voor Ferdinand Peroutka. Enige van haar naaste kennissen, de journaliste Hana Šklíbová en de bibliothecaresse Anna Kvapilová, zijn later van mening dat Peroutka de allerbelangrijkste man in Milena's leven is geweest, belangrijker dan haar beide echtgenoten en ook belangrijker dan Kafka.

In haar werk voor Pøitomnost (1937-1939) komt haar sociale bewogenheid en politieke inzicht volledig tot zijn recht. Vooral de beschrijving van de gebeurtenissen tussen Sudetenduitsers en Tsjechen en ook de beschrijving van het leed van de vluchtelingen uit Nazi-Duitsland en haar oproepen aan de Tsjechische bevolking om te helpen vormen niet mis te verstane politieke journalistiek. Zodra de ernst van de situatie voor haar duidelijk is, biedt ze zelf onderdak aan vluchtelingen en mensen die via Praag naar Frankrijk en de VS gaan. Wanneer het Duitse leger Tsjechoslowakije bezet, werkt zij met Joachim von Zedtwitz aan ondergrondse vluchtroutes voor joodse mensen en Tsjechische soldaten die tegen de Duitsers willen vechten. (Milena's verzetsactiviteiten werden in 1995 postuum geëerd door de toekenning van The Medal of the Righteous among the Nations en de inscriptie van haar naam in de tuin van Yad Vashem.) Bovendien werkt ze mee aan de uitgave van een verzetskrant. Al dit persoonlijk engagement wordt haar uiteindelijk noodlottig. Aangezien het werk in het verzet een soort familieactiviteit is waar Milena zonder scrupules haar dochter Jana ook voor gebruikt, komt het uiteindelijk tot een buitengewoon tragisch voorval. Op een van de dagen dat de illegale kranten gehaald moesten worden, besluit Milena toch haar dochter Jana naar het adres te sturen, hoewel bij het telefonische contact met de illegale drukker een onbekende Tsjechische stem de telefoon beantwoordt. Deze roekeloze actie heeft dan tot gevolg dat dochter Jana, wanneer ze weer naar huis terug loopt, onwetend door Gestapo verklikkers gevolgd wordt, die dan ook direkt een huiszoeking uitvoeren en haar moeder arresteren.

¹ Licht bewerkte versie met aanvullende illustraties van 'Milena Jesenská' In: Kafka Katern, 4e Jg., nr. 3, 1996, 41-43.
² Een Milena Jesenská-Bibliografie is verkrijgbaar bij de Nederlandse Franz Kafka Kring